OGAHIY DEVONI LEKSIKASINING O`RGANILISHI
               Bobomurodova Sabohat Rustamovna, JDPI 1-bosqich magistranti 
    Ilmiy rahbar: Do`stova Surayyo Savronovna, JDPI dotsent v/b f.f.f.d. (PhD)  
       Xorazm adabiy muhiti XIX - XX asrlarda o`z rivojini  topdi. “Bu davr adabiy muhitining ravnaq topishida Xiva taxtida 47 yil uzluksiz hukmronlik qilgan mashhur shoir, Muhammad Raximxon II-Feruzning hissasi kattadir. U oʼz saroyiga ilm ahli va shoirlarni yigʼib, ularga homiylik qilish bilan birgalikda yetarlicha sharoit va imkoniyat yaratib berdi. Rahimxon II hukmronligi davrida oʼtmish shoirlar ijodini oʼrganish, turli janrlarda asarlar bitish, tarjima qilish, tarix yozish keng tus oldi. Xarakterlisi shundaki, bu davrda sheʼriyat yetakchi oʼrin tutib, Munis, Ogahiy, Feruz, Bayoniy, Аvaz Oʼtar kabi taniqli shoirlar ijod qildilar” [4.78.].    
        Muhammad Rizo Ogahiy bu davrda eng ko`p va xo`p ijod qilgan shoirlardan biridir. “Ogahiy o`z zamonasining eng ilg`or kishisi, serqirra, sermazmun ijod sohibidir. Talantli shoir, mohir tarjimon, yetuk muarrix sifatida  uning ma’naviyatimiz tarixidagi roli benihoya kattadir. “Ta’viz ul -oshiqin” devoni bilan sharq she’riyatining va birinchi navbatda Navoiy lirikasining eng muhim an’analarini ijodiy davom ettirib, o`zbek poeziyasini boyitdi va yuksak pag`onaga ko`tardi”[8.23]. Ogahiy “Taviz ul-oshiqin” devoni debochasida “Saodatlik asrining yoqimli, uslubi chiroyli bayon fozillariga va sharofatlik zamonining shirin tillik shoirlariga diqqatli she’rlari va nazokatga yaqin nazmlari baxshishligi uchun mo`l in’omlar, xursandchilik va ko`p ehsonlar bilan baxramandlik yetkarib, qadru martabada o`zgalardan aziz va mo`tabar, izzat va shavkatda o`zga odamlar orasida  quyoshdek porloq va sarbaland qildi”, deya tiriklik chog`idayoq ulug`langanligini o`zi ham ta’kidlagan.
       Ogahiy xalq orasida ko‘proq lirik shoir sifatida mashhurdir. Umrining oxirgi yillarida tuzgan lirik kulliyoti “Ta’viz ul-oshiqin” (“Oshiqlar tumori”, 1872) bizgacha to‘la yetib kelgan. Devon an’anaviy tartibda tuzilgan. 470 g‘azal, 3 mustazod, 89 muxammas, 5 musaddas, 2 murabba, 4 musamman, 4 tarje’band, 7 qit’a, 80 ruboiy, 10 tuyuq, 1 mulamma, 4 chiston, 2 mammo, 4 masnaviy, 1bahri tavil, 1 munojot, 1 oshiq va ma’shuq savol-javobi, 20 ta’rix, 19 qasida – jami 18000 misradan iborat. Devonga “Ash’ori forsiy” nomi bilan Ogahiyning fors tilidagi 1300 misra she’ri ham kiritilgan. Devondagi asarlar mazmun-mundarijasi markazida ishq mavzusi turadi.
       “Ogahiy hayoti va ijodini o`rganish, tadqiq qilish borasida muayyan ishlar qilindi. R.Majidiy, S.Dolimov, A.Qayumov, Q. Munirov, F.G`anixo`jayev, A.Abdug`afurov, I,Haqqulov, N.Komilov, H.Abdullayev, N.Jabborov, N.Toshev kabi o`nlab taniqli olimlar, adabiyotshunoslar yaratgan risolalar, monografiyalar alohida diqqatga molikdir. Istiqlol tufayli bu xayrli ish ko`lami yanada kengaydi” [6.10]. Mustaqillikdan so`ng Ogahiy ijodiga bo`lgan qiziqish yanada ortdi, ko`plab ilmiy ishlar amalga oshirildi va oshirilmoqda.
       Ogahiy adabiy merosini til nuqtayi nazaridan oʼrganishga qiziqish oʼtgan asrning 50-yillaridan boshlangan boʼlib, dastlab S.Dolimovning “Ogahiy asarlari til xususiyatlari”  haqida maqolasi nashr qilingan [2.57.]. Z.Do`simovning “Ogahiyning “Zubdat ut-tavorix” asarining leksik grammatik xususiyatlari haqida”[3.37.] maqolasida asarning lisoniy o`ziga xosliklari haqida gap boradi. A. Matg`oziyev “Zubdat ul-tavorix”, “Gulshani davlat”, “Shohid ul -iqbol” kabi asarlarining morfologik xususiyatlarini aniqlangan [7.41].
        Ijodkor tili leksikasini o`rganishda H.Dadaboyevning “Ogahiy tarixiy asarlaridagi ijtimoiy-siyosiy terminlar tizimi”[1.21] nomli maqolasida berilgan nazariy fikrlar muhimdir. Ogahiy lirik asarlari leksikasini o`rganish borasida R.Yo`ldoshevni alohida ta’kidlash lozim. Uning “Ogahiy poeziyasida sonning qo`llanishi”, “Огаҳий поэзиясида омонимлар”, “Огаҳий поэзиясида антонимлар”, “Огаҳий поэзиясида спортга алоқадор сўзлар”, “Огаҳий поэзиясида “ов” мазмун майдони” [5.52., 5.78., 5.84., 5.92.] nomli maqolalarida  Огаҳий поэзияси лексикаси бўйича   маълумотлар берилган. 
      “Бой адабий меросга эга XIX аср Хоразм адабий муҳитини Огаҳийсиз тасаввур қилиш қийин. Ана шу катта адабиётнинг вориси Огаҳий ҳазратлари Феруздек, Комил Хоразмий, Комил Девонийлардек забардаст шогирдлар етиштирди, ўзидан катта адабий-тарихий мерос қолдирди” [6.10]. Ogahiy devoni  bir muncha oʼrganilgan boʼlsada,   leksik xususiyatlari tilshunoslik nuqtayi nazaridan hanuzgacha to`liq oʼrganilmagan. Shuning uchun “Ta’viz ul-oshiqin” devoni leksikasini   мукаммал oʼrganish galdagi vazifalardan biri boʼlib qoladi.
                        Адабиётлар рўйхати
1.Дадабоев Ҳ. Огаҳий тарихий асарларидаги ижтимоий -сиёсий терминлар тизими хусусида. Ўзбек тилшунослигининг долзарб масалалари (Илмий мақолалар тўплами). №3. Тошкент. 2009.Б. 21- 24.
2.Долимов С. Огаҳий роэзиясида  омоним ва синоним сўзлар. Ўқитувчилар газетаси. 1957. Б.57.
3.Дўсимов З. Огаҳийнинг “Зубдат ул таворих” асарининг  лексик хусусиятлари ҳақида.Огаҳий абадияти. Тошкент. Ўзбекистон. 1999. Б.37- 41.
4. Дўстова С.Лаффасий адабий меросининг ўрганилиши.Адабий  таълим ва ёшлар тарбияси. Тошкент, 2010й. 78 -79 бетлар.
5.Йўлдошев Р. Огаҳий поэзиясида соннинг қўллланиши. Илм сарчашмалари. 2004. №4. Б.92- 96,Огаҳий поэзиясида омонимлар. Мунаввар умр. Урганч. 2005.Б. 84- 85,Огаҳий поэзиясида антонимлар.  Илм сарчашмалари. 2005. №1, Б. 52 -55,Огаҳий поэзиясида спортга алоқадор сўзлар. Илм сарчашмалари. №4. 2004.,Огаҳий поэзиясида ов мазмун майдони. Илм сарчашмалари. 2005. №4. Б.78- 82.
6. Комил Аваз,Огаҳий номидаги жамғарманинг фахрий раиси “Жаҳон адабиёти” журнали, 2009 йил 10-сон.
7.Матгазиев А. Исследование по морфологии староузбекского языка(конец  XVII- до семидесятых годов XIX  в). Автореф. Диссер. д-ра филол. наук. Ташкент. 1979. 41 с. 
8. M.Solayeva. Navoiy va Xorazm shoirlari. Urganch 1993. 23-bet.